|
Autor: Imam Jarosław Banasiak
Czasy Ibn Al-Arabiego
O jego życiu najwięcej informacji przedstawił nam Ibn Baszkuwal w hagiografii uczonych andaluzyjskich pt.: „As-Silat". Abu Bakr Ibn Al-Arabi (zm. 543 h./1148-49 r.) to uczony muzułmański urodzony w Andaluzji w Sewilli. Od dziecka pozostawał pod przemożnym wpływem ojca, który usilnie dbał o jego edukację. To za jego sprawą, jako jeszcze nieopierzony nastolatek, zapoznał się dokładnie z myślą prawniczą uczonego Ibn Hazma, autora traktatu o miłości noszącego tytuł: „Naszyjnik gołębicy". Prawdopodobnie po upadku jednej z dynastii andaluzyjskich i nastaniu niespokojnych czasów, jego rodzina udała się na wschód świata muzułmańskiego (485 r. h.). Wraz z ojcem odwiedzał uczonych w najważniejszych miejscach islamu, poczynając od miast północnej Afryki, po Mekkę, Jerozolimę, Bagdad i Damaszek. Jego osobowość kształtowała się na wschodzie świata muzułmańskiego. On sam uczył się przez pewien czas u Al-Ghazalego. Po śmierci ojca, co miało miejsce w Egipcie lub Palestynie, wraca do Andaluzji w 491 lub 493 roku. Pomimo tego, że jego ojciec był zafascynowany poglądami prawniczymi Ibn Hazma, on wybrał dla siebie malikicki kierunek wykładni prawa muzułmańskiego (mazhab). Przez pewien czas piastował urząd sędziowski w Sewilli. Jako sędzia dał się poznać jako człowiek szukający prawdy, krytyczny, niezależny w sądach i ocenach. Jego niezależność nie przysparzała mu przychylności wśród władzy i uczonych. Wraz z pojawieniem się Almohadów w Andaluzji stanął w opozycji do ich władzy. Został zesłany przez nowych władców do Fezu, gdzie zakończył swój żywot.
Twórczość Ibn Al-Arabiego Znany jest jako autor trzech, współcześnie najpoczytniejszych, książek: egzegezy prawniczej Koranu, objaśnień do hadisów zebranych przez imama At-Tirmiziego oraz traktatu o roli Towarzyszy proroka w kształtowaniu się instytucji władzy oraz autorytetu politycznego i religijnego w początkach islamu[1]. Był autorem krytycznym wobec zastanej tradycji, co widać po metodzie studiów egzegetycznych oraz tematach, które poruszał w swym piśmiennictwie. Do czasów obecnych zachowały się rozproszone po późniejszych dziełach fragmenty jego autobiografii, zatytułowanej: „Tartib ar-rihla fi targib al-milla" [Wytyczenie szlaku podróży czyli o pobudzeniu wyznawców islamu], w której w piękny sposób opowiada o swych przygodach podczas długiej, czasami dramatycznie przebiegającej, podróży na Wschód (uratowanie się z tonącego statku, itp) i krytycznie opisuje życie odwiedzanych przez niego społeczności muzułmańskich w drugiej połowie V wieku od h. Ibn Al-Arabi krytyczny egezgeta Struktura jego komentarza, zatytułowanego „Ahkam al-kuran", do ajatów Koranu zawierających normy (ahkam) jest przejrzysta. Na początku krótko opisuje surę, podaje ilość ajatów sury mających znaczenie dla unormowań islamu, a później szczegółowo omawia kwestie prawnicze (a czasami na marginesie teologiczne, eschatologiczne, historyczne i inne) wynikające z tych ajatów, albo narosłe wokół tych ajatów z biegiem czasu. Dla niektórych badaczy myśli prawniczej i teologicznej Abu Bakra Ibn Al-Arabiego, to autor, który czasami w sposób nazbyt głośny wypowiada swe poglądy, albo krytykuje poglądy innych. Przy okazji, nie można mu zarzucić braku sprawiedliwej oceny odmiennych poglądów prawniczych. Ibn Al-Arabi i tradycja bicia kobiet Dokonując egzegezy interesującego nas tutaj fragmentu (4:34), przypuścił krytykę na tradycję egzegezy niszapurskiej[2] i poprzedzającą ją egzegezę At-Tabariego. Jest to równocześnie podważenie znaczenia wybranych tradycji pozakoranicznych (hadis), które dla Ibn Al-Arabiego nie przedstawiają sobą wystarczającej mocy argumentacyjnej, a więc nie mogą być przywoływane w celu wyjaśnienia znaczenia tego miejsca Koranu dla etyki i prawa muzułmańskiego. Egzegetę poruszyło to, że hadis jego oponentów, uzasadnia bardzo ostre normy postępowania wobec kobiety. Ibn al-Arabi w tym miejscu każe odejść od tradycji i trzymać się tego, co mówi mądrość prawnicza (fikh), albo zmysł prawnika tej rangi, co Ata Ibn Abi Rabaha (zm. 114/732) z Mekki. Cały problem sprowadza się do tego, jaką normę odczytać ze sformułowania koranicznego „idribuhunna". Czasownik użyty w tym ajacie jest w trybie rozkazującym. Literaliści faktycznie zawsze odczytują z takiego trybu normę zobowiązującą do działania (fi'l) lub zaniechania (tark). Prawnik natomiast podchodzi do trybu rozkazującego czasownika, zawsze odnosząc ją do pewnego kontekstu, a nie rozpatrując go w oderwaniu od rzeczywistości. Fakih (prawnik) musi się mierzyć zawsze z wyzwaniem, jak można w najlepszy sposób zrealizować wolę bożą wśród ludzi. Co oznacza w „najlepszy", czyli w taki, aby realizowała się sprawiedliwość metafizyczna i nikt z ludzi nie czuł się pokrzywdzony. Zachwyt Ibn al-Arabiego nad Atą wynika z tego, że mekkański prawnik nie odczytał z tego sformułowania nakazu i obowiązku bicia żony, gdy zawiodą wszelkie drogi porozumienia między małżonkami. W myśli Aty i Ibn al-Arabiego, Bóg nie dał mężczyźnie prawa do bicia kobiety, bicie nie jest żadnym przepisem gwarantującym pomyślność małżeńską. Na poparcie tego twierdzenia Ibn al-Arabi odwołuje się do wzoru zachowania pobożnego kalifa umajjadzkiego Umara ibn Abd al-Aziza, który nigdy w życiu nie uderzył swej żony, choć jego pożycie z nią nie układało się zawsze najlepiej. Spuścizna egzegezy Ibn al-Arabiego w rękach ruchu feminizmu muzułmańskiego. Hermeneutyka Asmy Barlas Tradycję „muzułmańskiego pożycia małżeńskiego bez przemocy", przez bardzo długi czas, nikt nie przywoływał w społeczeństwach muzułmańskich. Nawet główni wyraziciele reformizmu i odrodzenia muzułmańskiego w XIX wieku i początku XX wieku nie dostrzegali istnienia takiej tradycji. Trwało to do czasu, kiedy egzegezą zajęły się kobiety z ruchu feminizmu muzułmańskiego. Postawiły one tezę, że ten ajat oraz inne ajaty w Koranie ustanawiające normy zachowań kobiety lub wobec kobiety, są odczytywane w sposób nazbyt dosłowny i w oderwaniu od ogólnego kontekstu przesłania islamu[3]. Pochodząca z Pakistanu Asma Barlas (ur. 1950 r.) uważa, że Koran należy odczytać (reading) inaczej, niż to czynili, dominujący wśród egzegetów, mężczyźni[4]. Nowe, choć w gruncie rzeczy znane wcześniej, odczytywanie Koranu, zmierza do ugruntowania równości płci we wszystkich aspektach religijnych i doczesnych. Barlas przekonuje, że krzywdzących dla kobiet norm da się uniknąć, stosując się do czterech zasad hermeneutycznych: 1.teologicznej, która mówi, że Bóg jest jeden, i nie pozostaje z mężczyznami w żadnej ponad naturalnej relacji. Tym samym oznacza to, że mężczyzna i kobieta wobec Boga stoją na tym samym poziomie. Przywołuje surę 112 z Koranu: „Mów: "On - Bóg Jeden, Bóg Wiekuisty! Nie zrodził i nie został zrodzony! Nikt Jemu nie jest równy!„. Zasada ta odwołuje się także do koraniczej sprawiedliwości Boga, którego normy i zasady skierowane do ludzi nie są niesprawiedliwe (zulm). 2.metodologicznej, która wymusza holistyczne podejście do tekstu świętego i unikanie dwuznaczności (Koran 3:7). 3.etycznej, która każe wybierać to, co lepsze z punktu widzenia jednostki ludzkiej (istihsan) (Koran 7:145 i 39:18)[5]. 4.kompetencyjnej, która mówi, że prawo do egzegezy Koranu mają na równi mężczyźni i kobiety. Asma Barlas twierdzi, że przywłaszczenie przez mężczyzn wyłączności do komentowania Koranu, było wynikiem zwycięstwa patriarchatu nad antypatriarchalnym nauczaniem Koranu. Asma Barlas i egzegeza 4:34 Asma Barlas, i wiele wieków przed nią Ibn al-Arabi, roztrzygając o znaczeniu fragmentu 4:34, zdołała ukazać, w jaki sposób doszło do krzywdzącej dla kobiet egzegezy. Wychodzi w tym miejscu od dwóch z powyższych zasad hermeneutycznych, aby poważnie wstrząsnąć dominującą tradycją komentowania tego miejsca w Koranie. Przede wszystkim, czasownik „daraba", od którego utworzono formę koraniczną „idribuhunna" w samym Koranie występuje, co najmniej w 10 znaczeniach[6]. Barlas retorycznie zadaje pytanie, co sprawiło, jakie pobudki kierowały egzegetami, którzy spośród tylu znaczeń odczytali normę najbardziej krzywdzącą dla kobiety. I dodaje, że bicie kobiety jest krzywdzące i niesprawiedliwe (zulm), pozostaje to w sprzeczności ze sprawiedliwością woli bożej, dlatego od takiej interpretacji należy odejść, na rzecz innej. Rzeczywiście, najnowsze tłumaczenia Koranu, odchodzą od sformułowania nakazu bicia kobiet. Tak jest w wypadku przekładu na turecki Edipa Yuksela i na angielski Laleh Bakhtiar. Niestety w przekładzie profesora Józefa Bielawskiego nie wprowadzono żadnych zmian, dalej występuje: „bijcie je"[7]. Asma Barlas zdaje się sugerować, tak jak przed nią Ibn al-Arabi, że interpretacja w wysokim stopniu zależy do odpowiedzialnego podejścia do tekstu interpretowanego. Odpowiedzialność to już domena moralności ludzi żyjących w społecznościach muzułmańskich. Bardzo trudno ją zmienić, ale nie wolno się tutaj poddawać.
[1] Dzieło to należy wiązać z istnieniem w jego epoce silnej propagandy ismailickiej. [2] Zwłaszcza twórczość Al-Wahidiego. [3] Rachel M. Scott, A Contextual Approach to Women's Rights in the Qur'an: Readings of 4:34, „The Muslim World", vol. 99, January 2009, s. 62. [4] Na podstawie strony internetowej Asmy Barlas:http://www.asmabarlas.com/papers.html (dostęp 15.04.2009). [5] W tym miejscu Asma Barlas czerpie bezpośrednio z klasycznej filozofii prawa muzułmańskiego, zwłaszcza z dorobku malikizmu, który od czasów jego fundatora imama Malika Ibn Anasa uznaje „istihsan" za ważna metodę determinowania norm islamu. Zob. Jarosław Banasiak, Doktryna prawno-etyczna imama Malika, „As-Salam", nr 1(16), 2009. [6] W Koranie czasownik „daraba" jest polisemiczny (wieloznaczny) i przyjmuje następujące znaczenia: - podróżować, opuszczać: 3:156; 4:101; 38:44; 73:20; 2:273 - atakować: 2:60,73; 7:160; 8:12; 20:77; 24:31; 26:63; 37:93; 47:4 - uderzać: 8:50; 47:27 - dać przykład: 14:24,45; 16:75,76,112; 18:32,45; 24:35; 30:28,58; 36:78; 39:27,29; 43:17; 59:21; 66:10,11 - odejść: 43:5 - potępiać: 2:61 - pieczętować, ukrywać: 18:11 - zasłonić: 24:31 - wyjaśniać: 13:17 [7] Zob. Koran. Z arabskiego przełożył i komentarzami opatrzył Józef Bielawski, PIW, wydanie trzecie, Warszawa 2002, s. 99. Źródło: http://islam-bialystok.dzs.pl/indeks/imam/koran-443krytyczna-egzegeza-ibn-al-arabiego-i-hermeneutyka-koranu-asmy-barlas/ |
